Türk Hukukunda Haksız Tahrik Uygulaması

Giriş

Türk Ceza Kanunu (TCK) Madde 29 ile düzenlenen haksız tahrik kurumu, failin haksız bir fiilin meydana getirdiği hiddet veya şiddetli elemin etkisi altında suç işlemesi halinde ceza sorumluluğunu azaltan bir neden olarak tanımlanmaktadır [1]. Teorik olarak failin kusur yeteneğindeki azalmayı dikkate alan bu düzenleme, pratikteki uygulamalarıyla sıklıkla eleştirilere maruz kalmaktadır. Özellikle, haksız tahrikin yargı süreçlerinde “adeta hakimler ve yargı için herkese dağıtılan bir ihsan“ haline geldiği ve “aksi ispatlanmazsa bir karine gibi uygulandığı“ yönündeki yaygın algı, bu kurumun işlevselliği ve adaletle olan ilişkisi üzerine ciddi soruları beraberinde getirmektedir. Bu makale, Türk hukukunda haksız tahrik uygulamasının genişliğini, bu genişliğin yol açtığı sorunları akademik literatür ve uluslararası karşılaştırmalı hukuk perspektifiyle eleştirel bir şekilde değerlendirmeyi ve uygulamanın daraltılması gerektiği yönündeki argümanları derinleştirmeyi amaçlamaktadır.

TCK Madde 29 ve Uygulamadaki Geniş Yorum

TCK Madde 29, haksız tahrikin varlığı için dört temel koşul öngörmektedir:

1. Haksız bir fiil,
2. Bu fiilin fail üzerinde hiddet veya şiddetli elem meydana getirmesi,
3. Suçun bu ruhsal durumun etkisiyle işlenmesi ve
4. Haksız tahrike neden olan eylemin mağdurdan kaynaklanması [2].

Maddenin gerekçesinde, özellikle “töre veya namus cinayetleri” gibi hassas konularda haksız tahrik indiriminin kötüye kullanılmasını engelleme amacı belirtilmiş olsa da uygulamada bu koşulların yorumlanmasında geniş bir takdir yetkisi kullanılmaktadır.

Akademik literatürde, TCK Madde 29 hükmünün lafzının ve Yargıtay içtihatlarının, haksız tahrik indiriminin uygulanması için yeterli somut delil aranmaksızın, çoğu zaman failin sübjektif beyanlarına dayanarak genişletildiğine dikkat çekilmektedir. Bu durum, özellikle kasten öldürme ve yaralama suçlarında, failin eylemini meşrulaştırma veya cezasını hafifletme aracı olarak haksız tahrik indirimine başvurulmasına olanak tanımaktadır. Aydın (2004), modern ceza hukukunun failin sübjektif durumuna önem verdiğini ve çeşitli ülkelerin ceza kanunlarında failin cezasında indirim yapılmasının kabul edildiğini belirtse de [4], bu durumun Türkiye özelinde bir “ihsan” veya “karine” gibi işlediği eleştirisi, uygulamanın amacından saptığını göstermektedir. Yargıtay kararlarında haksız tahrikin koşulları belirtilse de “ilk haksız hareketin kimden geldiği” veya “psikolojik etkinin devam edip etmediği” gibi sübjektif değerlendirmeler, uygulamanın genişlemesine zemin hazırlamaktadır [1].

Haksız tahrik kurumunun Yargıtay’ın ilgili Kararlarını incelediğimizde de anladığımız husus şu olacaktır ki: Türk hukukunda haksız tahrik, maalesef ki ekseriyetle cezaların indiriminde çok basit sebeplerle ve kanunun ilgili maddesindeki “hiddet”, “şiddetli elem” ve “ruhsal durumun etkisi” yeteri kadar irdelenmeyip genel geçer şekilde kararlar verilip bu kurumun amacının dışına çıktığı görülmektedir. Akademik literatürde de bu geniş yorumun, haksız tahrik indiriminin uygulanması için yeterli somut delil aranmaksızın, çoğu zaman failin sübjektif beyanlarına dayanarak yapıldığına dikkat çekilmektedir. Bu durum, özellikle kasten öldürme ve yaralama gibi suçlarda, failin eylemini meşrulaştırma veya cezasını hafifletme aracı olarak haksız tahrik indirimine başvurulmasına olanak tanımaktadır. Aydın (2004), modern ceza hukukunun failin sübjektif durumuna önem verdiğini ve çeşitli ülkelerin ceza kanunlarında failin cezasında indirim yapılmasının kabul edildiğini belirtse de [2], bu durumun Türkiye özelinde bir “ihsan” veya “karine” gibi işlediği eleştirisi, uygulamanın amacından saptığını göstermektedir. Yüksek mahkemenin haksız tahrik hükümlerinin uygulanmasını gerektiren eylemler olarak belirttiği bazı örnekler, bu geniş yorumun boyutlarını ve eleştirilerin haklılığını açıkça ortaya koymaktadır:

Bu kapsamda sanığın başındaki şapkaya gülünmesini (Y.CGK.08.12.1980 T.1980/1-354 E.1980/422 K.)

Motorla gürültülü şekilde sokaktan geçilmesini (Y.CD.19.12.2019 T.2015/24508 E.2019/20155 K.)

Hakaret edilmesini (4.CD.3.2.2016 T.2013/34683 E.2016/1671 K.)

Failin giyim kuşamı veya herhangi kötü bir yönü ile alay edilmesini (Y.1.CD.9.7.1981 T.1981/3551 E.1981/3407 K.)

Mağdurun söz ve davranışlarıyla failin onuruyla oynaması (Y.1.CD.20.09.2010 T.2010/2562 E.2010/3933 K.)

Art arda gelen tevali eden (haksız) hareketler (Y.1.CD.23.08.1993 T.1993/1453 E.1993/1552 K.),

Failin mağdur tarafından aşağılanması (Y.1.CD.23.08.1993 T.1993/1453 E.1993/1552 K.),

Sanığa gıyabında hakaret, aşağılama, görevlinin cezayı sana bastım demesi (18.CD.10.10.2018 T.2016/13105 E.2018/12729 K.),

Sanığın üzerine yürünmesi (4.CD.09.11.2017 T. 2015/22071 E.2017/24465 K.),

Menfi tespit davası nedeniyle adliyede bulundukları esnada sanığın yanına gelen maktülün alaycı bir üslupla “bu dosyayı kapatalım bir miktar para verelim, aksi takdirde çok sürünürsünüz” demesi ((CGK 29.03.2011,1/33-20),

Üst kattan çöp silkelenmesi, sürekli gürültü yapma,

Yüksek mahkeme tarafından haksız tahrik hükümlerinin tatbik edilmesini gerektiren eylemler olarak belirtilmiştir.

Soğuk bir günde gecenin ilerleyen saatinde alkollü oldukları kabul edilen şahıslara makul karşılanabilecek uyarıya rağmen ters cevap verilerek rahatsızlık verilmesinin bir bütün halinde haksız hareket olarak kabul edileceği” kabul edilmiştir. (Y.CGK.20.11.2018,2015/4-1153 E.-2018/548 K.)

Uluslararası Hukuk Sistemlerinde Daraltma Eğilimleri ve Türkiye İçin Çıkarımlar

Birçok ortak hukuk sistemi, haksız tahriki cinayet suçlamalarında bir “kısmi savunma” olarak kabul etmiş, ancak son yıllarda bu savunmanın kapsamını daraltma yönünde önemli adımlar atmıştır. Bu daraltma eğilimi, özellikle kadına yönelik şiddet ve aile içi şiddet olaylarında haksız tahrikin bir cezasızlık aracı olarak kullanılmasının önüne geçme çabalarıyla yakından ilişkilidir [3].

• Kanada: 2015 yılında yapılan reformlarla, haksız tahrik savunmasının uygulanabilmesi için tahrik edici eylemin beş yıl veya daha fazla hapis cezası gerektiren ciddi bir suç teşkil etmesi ve sıradan bir kişiyi kendini kontrol gücünden mahrum bırakacak nitelikte olması şartı getirilmiştir. Bu, tahrikin objektif ve ciddi bir nitelik taşımasını zorunlu kılarak sübjektif yorum alanını daraltmıştır [3].
• Avustralya: Tazmanya, Victoria, Batı Avustralya ve Güney Avustralya gibi eyaletler, cinayet davalarında haksız tahrik savunmasını ya tamamen kaldırmış ya da önemli ölçüde kısıtlamıştır. Yeni Güney Galler ise, cinsel taciz veya uzun süreli istismar gibi durumların neden olduğu “aşırı tahrik” hallerini düzenleyerek, savunmanın kapsamını belirli ve ciddi durumlara odaklamıştır [3].
• Yeni Zelanda: En radikal adımlardan birini atarak, 2009 yılında cinayet davalarında haksız tahrik savunmasını tamamen yürürlükten kaldırmıştır [3].

Bu uluslararası örnekler, haksız tahrik kurumunun, modern ceza hukukunda daha sınırlı ve istisnai durumlarda uygulanması gerektiği yönündeki genel eğilimi açıkça göstermektedir. Atılgan (t.y.) gibi araştırmacılar, Türkiye’deki kadın cinayetlerinde haksız tahrik indiriminin uygulanmasının eleştirel bir analizini sunarak, bu durumun toplumsal cinsiyet eşitsizliklerini pekiştirdiğini ve adaletsiz sonuçlara yol açtığını vurgulamaktadır [4]. Bu ülkeler, haksız tahrikin geniş yorumunun yol açabileceği adaletsizliklerin ve toplumsal tepkilerin farkında olarak, yasal düzenlemeleri bu yönde değiştirme yoluna gitmişlerdir. Türkiye’deki uygulamanın da bu uluslararası eğilimleri değerlendirmesi gerekmektedir.

Haksız Tahrik Uygulamasının Genişliğinin Eleştirisi ve Daraltılması Gerekliliği

Türk hukukunda haksız tahrikin geniş uygulaması, akademik çevrelerde ve kamuoyunda ciddi eleştirilere yol açmaktadır. Bu eleştirilerin başlıcaları şunlardır:

1. Cezasızlık Algısı ve Adalet Duygusunun Zedelenmesi: Haksız tahrik indirimlerinin kolayca uygulanması, özellikle kadın cinayetleri ve kadına yönelik şiddet olaylarında faillerin hak ettikleri cezayı almadığı algısını yaratmakta ve toplumun adalet duygusunu derinden zedelemektedir. Bu durum, mağdur ve mağdur yakınları için adaletin tecelli etmediği hissini pekiştirmektedir. Dinçer (2020), yargısal süreçlerde haksız tahrik uygulamasının, cezasızlık rejiminin bir parçası haline geldiğini ve adaletin yasa eliyle ilgasını ifade ettiğini belirtmektedir [6].
2. Kadına Yönelik Şiddetin Meşrulaştırılması Riski: Haksız tahrik, özellikle namus, töre, sadakatsizlik gibi kavramlarla ilişkilendirildiğinde, kadına yönelik şiddet ve cinayetlerin hafifletilmesine veya hatta meşrulaştırılmasına zemin hazırlayabilmektedir. Caltekin (2022), hukuki savunmalar aracılığıyla toplumsal cinsiyet stereotiplerinin nasıl pekiştirildiğini inceleyerek, haksız tahrikin bu bağlamdaki rolüne dikkat çekmektedir [6]. TCK Madde 29 her ne kadar bu tür durumları engelleme amacı taşısa da, uygulamanın genişliği bu riskleri tamamen ortadan kaldırmamaktadır. Medfeminiswiya (2022), “haksız tahrik”in kadın cinayetlerini nasıl meşrulaştırdığını ve mağdurları suçladığını eleştirmektedir [7].
3. Hukuki Belirsizlik ve Öngörülemezlik: Haksız tahrikin sübjektif unsurlara dayalı geniş yorumu, mahkemeler arasında farklı uygulamalara yol açabilmekte, bu da hukuki belirsizliği artırarak yargı kararlarının öngörülebilirliğini azaltmaktadır. Bu durum, hukuk devleti ilkesi açısından ciddi bir sorun teşkil etmektedir.
4. Failin Kusurunun Göz Ardı Edilmesi: Haksız tahrik, failin kusur yeteneğini azaltan bir neden olsa da, eylemin tamamen haksız tahrikin etkisiyle işlendiği varsayımı, failin kendi iradi seçimini ve sorumluluğunu göz ardı etme riskini taşımaktadır. Oysa modern ceza hukuku, failin irade özgürlüğünü ve eylemlerinden doğan sorumluluğunu esas alır.

Bu eleştiriler ışığında, Türk hukukunda haksız tahrik uygulamalarının daraltılması ve daha objektif kriterlere bağlanması elzemdir. Bu daraltma, uluslararası örneklerde görüldüğü üzere, tahrikin niteliği, şiddeti ve fail üzerindeki etkisi konusunda daha somut ve ölçülebilir standartlar getirilerek sağlanabilir. Örneğin, tahrike yol açan fiilin belirli bir ağırlıkta olması, failin kontrol kaybının anlık ve yoğun olması gibi koşullar daha sıkı bir şekilde aranmalıdır. Ayrıca, tahrikin failin kendi kusurlu davranışından kaynaklanmadığına dair ispat yükünün daha net bir şekilde belirlenmesi gerekmektedir.

TCK’daki haksız tahrik maddesi çok kısa ve yetersiz olup haksız tahrike ilişkin hiçbir somut tanım, açıklama ve kriter içermemektedir. Madde metnindeki haksız tahrikin uygulanabilmesi için sanığın haksız tahrikin oluşmasında kusurunun olmaması şartı aranmadığı gibi hangi tür eylemin haksız tahrike gireceği ve haksız eylemin kime karşı, ne kadar süre içinde işlenmiş olması gerektiği dahi açıklanmamıştır. Dolayısıyla TCK 29’da yalnızca sanığın kendisine yapılan haksız eylemler mi yoksa sanığın yakınlarına yapılan haksız eylemler de haksız tahrik kapsamına girip girmeyeceği, sanığın haksız eylemden ne sonra ne kadar süre içinde suç işlerse haksız tahrikin oluşmuş kabul edileceği konusunda madde metninde bir netlik yoktur. Ayrıca TCK haksız tahrikin yani kışkırtmanın oluşumunda sanığın kusurunun olup olmadığını dahi umursamamıştır.

Oysa Alman Ceza Kanunu’nun 213. maddesi açıkça “kişinin kendisine veya bir yakınına haksız fiil veya ağır hakaret” demek suretiyle hangi eylemin haksız fiil kapsamına gireceğini ve haksız fiil kime yapılırsa haksız tahrike esas olacağını daha net ifade etmiş, suçun haksız eyleminden sonra “derhal” işlenmesi gerektiğini ifade ederek zamanlama unsuruna yer vermiş ve ayrıca haksız tahrikin oluşmasında suçu işleyen sanığın kusurlu olmaması şartını aramıştır.

TCK madde 29 metnindeki ilk önemli eksiklik haksız tahrike neden olan haksız eylemin başlamasında sanığın kusursuz olması şartı aranmamıştır. Alman Ceza Kanunu’ndaki haksız tahrike ilişkin 213. maddesinde açıkça, failin haksız tahrike uğramasında kendi kusurunun olmaması şartı aranmıştır. Ancak TCK’daki haksız tahrik düzenlemesinde böyle makul bir şart aranmamış ve suç işleyen kişilere kendi kusurlarından faydalanma imkânı verilmiştir.

Madde metnindeki ikinci önemli bir eksiklik ise sanığın suçu, haksız tahrike neden olan haksız eylemden ne kadar sonra işlemesi gerektiği konusunda da hiçbir netliğin bulunmamasıdır. Kanun metni böyle olunca mahkemeler ve Yargıtay da zamanlama konusunda oldukça esnek davranmış haksız eylemden 3-4 ay sonra işlenen suçlarda bile haksız tahrik indirimi yapılmıştır. Bu konuda bir Yargıtay kararı çok dikkat çekicidir. Yargıtay, suçun haksız eylemden 6 ay gibi uzun süre geçtikten sonra işlenmesini haksız tahrik hükümlerinin uygulanmamasına dayanak gösteren bir yerel mahkeme kararını “yetersiz ve yasal olmayan bir gerekçe” olarak görüp kararı bozmuştur. (Yargıtay 3. CD. 2015/24712 E., 2016/4127 K.) Yani Yargıtay suç haksız eylemden 6 ay sonra işlenmiş olsa bile haksız indirimi yapılması görüşündedir. Yargıtay gelecekte bu süreyi 1 yıla hatta 5 yıla da çıkartabilir çünkü kanunda haksız tahrik bakımından hiçbir zamanlama şartı yok!

Peki Amerikan hukukunda haksız tahrik indirimi yapılması için suçun, haksız eylemden ne kadar sonra işlenmesi gerekir? Yaklaşık 1 dakika. Eğer suç haksız eylemeden sonraki 1 dakikanın altında işlenirse haksız tahrik indirimi yapılır. Eğer 1 dakika sonra suç işlendiyse artık haksız tahrik indirimi yapılmaz. Bizde 1 yıl Amerika’da 1 dakika. Nitekim Alman Ceza Kanunu da haksız tahrik indirimi için suçun, haksız eylemden hemen sonra yani derhal işlenmesi gerektiğini ifade etmiştir.

Dolayısıyla Alman Ceza Kanunu ile paralellik gösteren Amerikan Ceza Hukuku’nda da haksız tahrikte zamanlama oldukça önemli bir unsurdur ve failin suçu, haksız tahrikin hemen ardından işlemiş olması gerekmektedir.

Madde metnindeki bir diğer hata, haksız tahrikin sadece öldürme suçlarına münhasır olmayıp genel olarak tüm kasıtlı suçlar için geçerli olabilecek bir savunma olarak düzenlenmiş olmasıdır. Doğru olan bunun sadece cinayet suçuna ilişkin bir indirim sebebi olmasıdır. Haksız tahrik hem Alman hem Amerikan Hukukunda yalnızca cinayet suçunda uygulanmaktadır ve doğrusu budur.

Ülkemizde hakimler genelde cezaları alt sınırdan indirimi de üst sınırdan vermeye meyilli olduğu için haksız tahrik indiriminin uygulanması demek çoğu zaman hapis cezasında %50 ila %75 arasında bir indirim manasına gelmektedir. Oysa failin öfke nedeniyle kendisini kaybetmesi kusunu %50 veya %75 oranında azaltacak bir durum değildir. Eğer haksız tahrik indirimi olacaksa ceza adaleti bakımından bu oran %10 – %20 aralığını geçmemelidir.

Amerikan hukukunda bizdeki gibi zaman açısından böyle esnek ve geniş bir haksız tahrik uygulaması yoktur. Amerikan Hukuku’nda haksız tahrikin geçerli olabilmesi için sanığın suçu, haksız bir eyleme anlık bir tepki olarak ve yoğun kızgınlıkla saniyeler içinde işlemesi gerekir.. Örneğin Commonwealth v. Coleman (2001) davasında bar çıkışı birkaç kişi tarafından dövülen sanık yerden kalkıp doğruca olay yerine yakın bir yerdeki arabasına gidip bagajından silah aldıktan hemen sonra yani 1-2 dakika içinde tekrar olay yerine geri dönüp kendisini yumruklayan kişiyi silahla öldürmesi olayında mahkeme haksız tahrik indirimi yapmamıştır. Çünkü fail dayak yedikten sonra arabasına gidip bagajdan silah alana kadarki 20-30 saniyelik sürede anlık ve yoğun öfke ateşinde azalma olmuş ve düşünme imkânı bulmuştur.

Mesela biri sizi yumrukladı siz de yerden kalkar kalkmaz o kızgınlıkla kişi bıçaklarsanız haksız tahrik olur. Ama yumruğu yedikten sonra kalkıp yakındaki marketten bıçak alıp 2 dakika sonra yumruk atan kişiyi bıçaklarsanız bu haksız tahrik olmaz. Çünkü insanın öfkeden kendini kaybettiği anlık ve yoğun öfke ateşi ortalama 10-20 saniye sürmektedir ve ceza hukuku bakımından kişinin ceza sorumluluğunu etkileyen husus işte bu insanın gözünün döndüğü 10-20 saniyelik süredir. Ama bizde böyle bir zamanlama kriteri yok. Oysa bizde değil olaydan 2 dakika süre geçse, 2 ay hatta 6 ay geçse bile haksız tahrik indirimi yapılıyor. Böylece Türkiye’de neredeyse 100 yıldır devam eden bu yanlış haksız uygulaması nedeniyle suç işlemiş on binlerce kişi ceza indirimleriyle adeta ödüllendirilmiştir ve bu uygulama hala devam etmektedir. Ceza adaleti bakımından ya haksız tahrik uygulaması tümden kaldırılmalı ya da TCK madde 29 değiştirilerek madde metnine kusursuzluk şartı ile zamanlama şartı eklenmeli ve haksız tahrikin sadece cinayet suçunda uygulanacağı hükme bağlanmalıdır.

Sonuç

Haksız tahrik, ceza hukukunda failin ruhsal durumunu dikkate alan önemli bir kurumdur. Ancak, Türk hukukundaki mevcut geniş uygulama, adalet duygusunun zedelenmesi, cezasızlık algısının güçlenmesi ve kadına yönelik şiddetin meşrulaştırılması gibi ciddi riskler taşımaktadır. Kanada, Avustralya ve Yeni Zelanda gibi ülkelerin haksız tahrik savunmasını daraltma veya kaldırma yönündeki reformları, bu risklerin farkındalığının ve modern ceza hukukunun geldiği noktanın bir göstergesidir.

Türk hukuk sisteminin de bu uluslararası eğilimleri ve akademik eleştirileri dikkate alarak, TCK Madde 29 hükmünün uygulamasını daha dar, objektif ve somut kriterlere bağlaması gerekmektedir. Bu sayede, haksız tahrik, bir “ihsan” veya “karine” olmaktan çıkarak, gerçekten istisnai durumlarda, failin kusur yeteneğindeki ciddi azalmayı yansıtan bir indirim nedeni olarak işlev görebilir ve adaletin daha etkin bir şekilde tecelli etmesine katkıda bulunabilir. Bu tür bir reform, hem hukukun üstünlüğü ilkesini güçlendirecek hem de toplumsal adalet beklentilerini karşılayacaktır.

Kaynakça

[1] barandogan.av.tr. (Erişim Tarihi: 21 Ekim 2025). TCK Madde 29 Haksız Tahrik. https://barandogan.av.tr/blog/mevzuat/tck-madde-29-haksiz-tahrik.html

[2] https://hukukihaber.net/turk-ceza-kanununda-haksiz-tahrik-uygulamasi-2025

[3] Aydın, D. (2004). Yeni Türk Ceza Kanunu’nda Haksız Tahrik. AÜHFD, 54, 225.

[4] Wikipedia. (Erişim Tarihi: 20 Ekim 2025). Provocation (law). https://en.wikipedia.org/wiki/Provocation_(law)

[5] Atılgan, E.Ü. (t.y.). Unjust provocation mitigation in femicide in Turkey. https://opo.iisj.net/index.php/osls/article/download/2086/2311/12869

[6] Dinçer, H. (2020). Kalıcı Olağanüstü Halin Yeni Cezasızlık Rejimi: Adaletin Yasa Eliyle İlgası. Ayrıntı Dergi.

[7] Caltekin, D.A. (2022). Reinforcing gender stereotypes through legal Defence. Springer. https://link.springer.com/article/10.1007/s10611-021-10014-x

[8] Medfeminiswiya. (2022, 27 Haziran). “Unjust provocation”: Justifying femicides, blaming victims. https://medfeminiswiya.net/2022/06/27/unjust-provocation-justifying-femicides-blaming-victims/?lang=en